Boeken voor wie wil weten waar onze gewoonten vandaan komen

boeken voor wie wil weten waar onze gewoonten vandaan komen
boeken voor wie wil weten waar onze gewoonten vandaan komen

Boeken over Nederlandse cultuur en gebruiken

Aan tafel gaat het zelden over grote vragen. Iemand zegt “Het is weer eens van dik hout zaagt men planken“, een ander vraagt waarom we met oud en nieuw oliebollen eten, en een oom weet het zeker, maar zegt er niet bij waar hij het gehoord heeft. Dat zijn de vragen waar dit stuk van uitgaat. Het is een leeskaart met de beste boeken over Nederlandse cultuur en gebruiken, geordend naar de vraag die je stelt en niet naar verkoopcijfers.

Elk boek dat ik noem is een bestaande titel die je in een bibliotheekcatalogus, een antiquariaat of een kringloopwinkel kunt terugvinden. Zoek hem altijd even op voor je hem koopt, want edities, jaartallen en omvang verschillen.

Waarom een boek soms beter smaakt dan een zoekopdracht

Een zoekopdracht geeft je één antwoord, snel en vaak zonder herkomst. Een boek geeft je het antwoord met zijn buren erbij. Wie in een woordenboek naar één uitdrukking zoekt, leest onderweg drie andere die hij nooit zou hebben opgezocht, en die blijven vaak langer hangen dan de eerste.

Een boek heeft ook een stem. Een schrijver die een gebruik beschrijft, kiest wat hij vertelt, en die keuze zegt iets over de tijd waarin hij leefde. Oudere boeken zijn daarom bruikbaar, ook als ze in details ongelijk hebben. Ze laten zien wat mensen toen de moeite van het optekenen waard vonden.

En een boek kun je doorgeven. Een bladzijde met een potloodstreepje van een vorige lezer is een kleine uitnodiging om er zelf iets naast te zetten.

Voor wie wil weten wat een gezegde echt betekent

Gezegden zijn de gemakkelijkste ingang, omdat je ze al kent. Je gebruikt ze dagelijks, maar vraagt zelden waar ze vandaan komen. Op deze site staan twee stukken om mee te beginnen: spreuken, gezegden en gebruiken die van ons zijn en een korte reeks over zeven spreekwoorden die we dagelijks zeggen zonder te weten wat we zeggen. Wie daarna meer wil, heeft een paar degelijke plekken om te zoeken.

  • Het Van Dale Idioomwoordenboek. Het verzamelt vaste uitdrukkingen en legt uit wat ze betekenen. Het leent zich goed voor bladeren zonder doel.
  • Het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands. Hier zoek je het woord zelf op: waar komt het vandaan en hoe oud is het? Een uitdrukking is vaak pas goed te begrijpen als je weet wat een van de woorden vroeger betekende.
  • De woordenboeken van Nicoline van der Sijs. Zij heeft meerdere naslagwerken over de herkomst en geschiedenis van Nederlandse woorden gemaakt, waaronder een chronologisch woordenboek. Die staan in veel bibliotheken.
  • Stoett en Harrebomée. Het spreekwoordenboek van F.A. Stoett en dat van P.J. Harrebomée zijn oude verzamelingen van spreekwoorden en zegswijzen. Ze lezen in de oude spelling wat stroef, maar je ziet erin hoe rijk de volkstaal was.
  • Jacob Cats. Zijn Spiegel van den ouden ende nieuwen tijdt staat vol spreekwoorden en volkswijsheid, in rijm. Er zijn moderne uitgaven.

Wie liever kijkt dan leest: Pieter Bruegel schilderde in 1559 een dorp vol uitgebeelde spreekwoorden. Het schilderij heet De Nederlandse spreekwoorden, en er bestaan boeken die het stukje voor stukje uitleggen.

Voor wie het jaar rond wil vieren

De kalender is het tweede grote vraagstuk aan tafel. Waarom Sinterklaas op 5 december en niet op de 6e, waarom een kaars voor Maria, waarom een vuur met Pasen? Boeken over feesten en seizoenen zijn er in alle soorten, van kijkboeken tot proefschriften. Een paar richtingen om mee te beginnen:

  • Jan Schenkman, Sint Nikolaas en zijn knecht. Dit prentenboek uit 1850 wordt vaak genoemd bij de vraag hoe Sinterklaas aan zijn schip en zijn knecht kwam. Het is kort en te vinden in heruitgaven of als facsimile. Lees het als bron, ook om te zien hoe men toen dacht over de figuur en zijn gevolg.
  • Johan Huizinga, Herfsttij der Middeleeuwen. Het gaat over het leven aan de Bourgondische hoven en in de steden van de late middeleeuwen, met optochten, feesten en vroomheid. Het leest soms als een roman, en wie het uit heeft, kijkt anders naar processies.
  • Herman Pleij, Dromen van Cocagne. Het boek behandelt de middeleeuwse dromen over overvloed en het luilekkerland. Het past bij elke lezer die zich afvraagt waarom wij rond de feestdagen zo graag te veel eten.

Zoek in de bibliotheek daarnaast onder trefwoorden als volkskunde, jaarfeesten en feestdagen. Het Meertens Instituut in Amsterdam doet onderzoek naar Nederlandse cultuur en taal, en zijn website verwijst door naar literatuur. Ook streekmusea geven vaak kleine uitgaven over lokale gebruiken uit. Dat zijn precies de boekjes die nergens anders te krijgen zijn.

Voor wie nieuwsgierig is naar het gewone leven

De mooiste vragen zijn de kleine: hoe schoof men aan, wat kwam er op tafel, wat hoorde zich bij een gast? Daarover is minder geschreven dan over koningen en veldslagen, maar wat er ligt is de moeite waard.

Het oudste is Een notabel boecxken van cokeryen, een gedrukt Nederlands kookboek uit 1514. Het is in moderne uitgaven toegankelijk gemaakt, en de recepten laten zien hoe anders men toen met specerijen, zuur en zoet omging. Je hoeft er niets uit te koken om er plezier aan te hebben.

Over gedrag aan tafel schreef Erasmus rond 1530 De civilitate morum puerilium, een boekje over manieren voor jongens. Het is vertaald en bevat regels die ons nu eens aandoen als vanzelfsprekend en dan weer als vreemd. Wat men toen nog moest vermanen, doen we kennelijk nu zonder erbij na te denken.

Voor het grotere beeld is er Simon Schama, Overvloed en onbehagen, over de Nederlandse cultuur in de Gouden Eeuw. Het gaat ook over huishouden, eten, reinheid en de vraag hoe een rijk volk met zijn rijkdom omging. Het is een dik boek, dus lees het per hoofdstuk, zoals je een stoofpot niet in één keer opeet.

Voor wie ook over de grens kijkt (ons dus)

Nederland en Vlaanderen delen een taal en veel gebruiken, maar de accenten liggen anders. In Vlaanderen is de devotie zichtbaarder gebleven in het landschap: kapelletjes langs de weg, bedevaarten, processies. Wie dat wil begrijpen, leest het best eerst een paar romans uit die streek.

  • Stijn Streuvels, De vlaschaard. Een boerenroman over het leven rond de vlasteelt in Vlaanderen. Je leest erin hoe werk, gezin en geloof door elkaar liepen.
  • Felix Timmermans, Pallieter. Een uitbundig boek over een man die van het leven en de seizoenen geniet. Het is licht van toon en daardoor een prettige binnenkomer.
  • Hugo Claus, Het verdriet van België. Een omvangrijke roman over een jongen in de oorlogsjaren, met een katholieke kostschool als belangrijk decor. Het is zwaarder dan de twee andere, maar het laat zien hoe sterk religie het gewone leven kon bepalen.

Wie daarna meer wil weten over één plek, vindt op deze site een stuk over Onze Lieve Vrouw van Scherpenheuvel, een bedevaartsoord dat als voorbeeld dient voor wat devotie met een landschap kan doen. Streekboekjes en heemkundige tijdschriften vullen dat aan met verhalen die je in geen enkele algemene geschiedenis vindt.

Voor wie liever een verhaal leest

Niet iedereen wil een naslagwerk. Soms leer je een gebruik pas kennen als iemand het laat gebeuren, met mensen erin die ruziën, lachen of zwijgen. Drie romans waarin gewoonten het hele boek dragen:

  • Gerard Reve, De avonden. De roman beslaat de laatste dagen van het jaar, van het kerstrooster tot oudejaarsavond. Frits van Egters beleeft ze in Amsterdam, met zijn ouders, op bezoek en in zijn eigen hoofd. Het boek laat zien hoe leeg een feestperiode kan voelen en hoe onwrikbaar de rituelen eromheen blijven.
  • Theo Thijssen, Kees de jongen. Een jongen groeit op in de Amsterdamse Jordaan, en je leest hoe school, straat en thuis met hun eigen regels samenhingen. Het is warm geschreven en met een duidelijke knipoog.
  • Jan Wolkers, Terug naar Oegstgeest. Een autobiografische roman over een opvoeding in een streng gereformeerd gezin. Je leest wat gebruiken kunnen doen met een kind, ten goede en ten kwade.

Lees ze naast elkaar en je ziet drie verschillende Nederlanden. Dat is al een antwoord op de vraag wat “onze gewoonten” eigenlijk zijn: een bundel, niet één verhaal.

Zo begin je zelf een klein rek met boeken van ons eigen volk

Een bibliotheek hoeft niet groot te zijn om te werken. Eén plank is genoeg, als de boeken elkaar iets te vertellen hebben. Begin met één boek uit elke soort hierboven: een woordenboek, een feestgids, een streekverhaal en een roman.

Er zijn drie plaatsen om te zoeken:

  1. De bibliotheek. Lees eerst en koop daarna, zeker bij de dikke boeken. Vraag de medewerker naar trefwoorden als volkskunde en streekgeschiedenis. Veel bibliotheken hebben een plank met lokale uitgaven die niet in de gewone verkoop zijn.
  2. De kringloopwinkel en het antiquariaat. Oude woordenboeken, vergeelde feestgidsen en schoolleesboeken liggen er vaak voor een paar euro. Kijk naar het jaartal binnenin, want de taal en de opvattingen van de schrijver zijn onderdeel van wat je koopt.
  3. De boekenkast van je grootouders of ouders. Vraag wat er staat voor je iets weggeeft of opruimt. Een oud kookboek met aantekeningen in de kantlijn of een gedichtenbundel met een opdracht op het schutblad vertelt meer over de eigen familie dan een encyclopedie.

Zet de boeken uiteindelijk bij elkaar, ook als het er maar vier zijn. Een plank met één thema nodigt uit om tussendoor iets op te slaan, en het is dat opslaan dat een gewoonte maakt.

Vertel ons wat thuis voelde

Welk boek liet jou het meest thuis voelen in onze eigen gebruiken? En welk gezegde of welke herinnering kwam daarbij naar boven: een tante die altijd hetzelfde zei, een feestdag met een eigen regel, een woord dat alleen in jouw familie bestond? Schrijf het hieronder in de reacties. Jouw titel kan voor een andere lezer de eerste op de plank worden.

Wie nog meer wil lezen, vindt op Een thuis voor wat van ons is een plek om terug te komen, met stukken over spreuken, feesten en gewoonten die van ons zijn.

Tot lezens…

Investeer in jezelf

Neem tijd om te leren

Leer affiliate marketing, engels en bouw je eigen website!

Probeer het gratis uit, zolang je wenst!