De Verhalenmolen, over graan en brood

De Verhalenmolen, over graan en brood

Al is de leugen nog zo snel, de waarheid achterhaalt haar wel. Maar tegenwoordig heeft de leugen een elektrische fiets.

Er was eens een molen.
Geen korenmolen. Geen windmolen. Zelfs geen koffiemolen.
Het was een verhalenmolen.

Een bijzonder ingenieus apparaat dat dag en nacht draaide, zonder ooit onderhoud nodig te hebben. Het enige wat je erin moest gooien, was een klein stukje informatie.
Een feitje. Een gerucht. Een ongelukkige uitspraak. Of een foto waarop iemand nét de verkeerde kant op keek.
De rest deed de molen vanzelf.

Wat er vervolgens uitkwam?
Dat hing af van wie aan de hendel draaide.

Eén korrel, honderd broden

Op een mooie ochtend kwam er een bericht binnen.
Een president was met een vliegtuig vertrokken.
Meer niet.

De molen begon te draaien.
De politieke afdeling maakte er een vluchtpoging van.
De economische afdeling vermoedde een geheime overeenkomst.
De militaire afdeling sprak over strategische voorbereidingen.

Een influencer ontdekte dat het vliegtuig precies om 11.11 uur was opgestegen.
Toeval?
Die vraag leverde binnen het uur honderdduizend reacties op.

Een andere influencer vond een foto waarop de president een blauwe stropdas droeg.
Blauw!
De kleur van de zee.
En waar lag zijn bestemming?
Aan zee!

Het bewijs stapelde zich op.
Alleen wist nog steeds niemand waarom de man eigenlijk op reis was.

Tegen de middag hadden miljoenen mensen het verhaal gelezen.
Tegen de avond had iedereen er een mening over.

En de volgende ochtend bleek het een vooraf aangekondigd staatsbezoek te zijn.
Dat stond trouwens al drie weken op de officiële agenda.
Maar die agenda had helaas geen sensationele thumbnail.

De waarheid kwam te voet

Vroeger zei men:
Al is de leugen nog zo snel, de waarheid achterhaalt haar wel.

Een geruststellende gedachte. De waarheid hoefde zich blijkbaar niet te haasten. Vroeg of laat kwam alles goed.

Maar in onze moderne verhalenmolen werkt dat iets anders.
De leugen vertrekt met een raket.
De waarheid zoekt eerst haar bril.
Daarna haar bronnen.
Vervolgens controleert ze de datums, vergelijkt verklaringen en probeert iemand te bereiken die werkelijk aanwezig was.

Wanneer ze eindelijk met haar bevindingen naar buiten komt, is de leugen alweer drie continenten verder.
Met een podcast.
Een documentaire.
Een exclusief interview.
En een merchandisecollectie.

De waarheid heeft ondertussen een voetnoot gepubliceerd.
Helaas leest bijna niemand voetnoten.

De molen draait op verontwaardiging

Het mooiste aan de verhalenmolen is dat hij nauwelijks brandstof nodig heeft.
Een beetje onzekerheid volstaat.
Voeg daar een scheutje angst aan toe, twee lepels verontwaardiging en een snuifje wantrouwen.
Even krachtig mengen.
Klaar!

Een verhaal dat gisteren nog nauwelijks iemand interesseerde, wordt vandaag een wereldwijde gebeurtenis.

En het merkwaardige?
Hoe minder we zeker weten, hoe harder sommige mensen lijken te roepen.

Neem een grote brand.
Er verschijnen satellietbeelden van rookwolken.
De molen draait.
De ene groep ziet een milieuramp.
De andere vermoedt economische sabotage.
Een derde spreekt over een geheime militaire operatie.
Een vierde beweert dat de rook binnenkort de halve wereld vergiftigt.

Ondertussen probeert een meteoroloog uit te leggen hoe windrichtingen werken.
Maar die heeft een probleem.
Hij spreekt in waarschijnlijkheden.
En waarschijnlijkheden zijn slecht voor de kijkcijfers.

Wie bezit de molen?

Dat is misschien de interessantste vraag.
Niet wie het verhaal vertelt.
Maar wie de molen bezit.

Vroeger waren dat vooral uitgevers, omroepen en politieke machthebbers.

Vandaag staan er veel meer molens.
Kleine, grote, commerciële, politieke, ideologische en volledig geautomatiseerde.
Sommige worden aangedreven door advertentie-inkomsten.
Andere door politieke belangen.
Nog andere door oprechte overtuigingen.
En sommige draaien gewoon omdat miljoenen mensen blijven klikken.

Het hoeft zelfs geen georganiseerde samenzwering te zijn. Dat is het briljante, en tegelijk verontrustende, aan het systeem.
Niemand hoeft aan de centrale hendel te staan.
Iedereen kan een beetje meedraaien.

Een platform beloont aandacht.
Een influencer zoekt bereik.
Een journalist wil de eerste zijn.
Een politicus wil zijn boodschap verspreiden.
Een gebruiker deelt iets omdat het hem raakt.
En hopla.
De molen draait sneller.
Zonder dat iemand het volledige mechanisme hoeft te beheersen.

De grote waarheidssupermarkt

Ergens onderweg is er nog iets merkwaardigs gebeurd.
Waarheid lijkt steeds vaker een kwestie van persoonlijke voorkeur.

Welkom in de waarheidssupermarkt!
In rek één liggen de officiële verklaringen.
In rek twee de alternatieve theorieën.
Rek drie bevat de onthullingen van anonieme insiders.
En aan de kassa liggen de spectaculaire filmpjes die absoluut niemand mag missen.

Iedereen neemt mee wat het beste bij zijn overtuiging past.
De ene vertrouwt uitsluitend officiële instanties.
De andere gelooft juist alles wat die instanties tegenspreekt.
Beiden denken kritisch te zijn.

Maar kritisch denken is geen supermarkt waarin je alleen de producten kiest die je lekker vindt.
Een waarheid kan vervelend zijn.
Een feit kan ongemakkelijk zijn.
En soms blijkt de werkelijkheid verrassend saai.

Dat laatste is natuurlijk een ramp voor de verhalenmolen.
Want niemand verdient veel geld aan de kop:
Vandaag gebeurde precies wat gisteren al aangekondigd was.

En toen kwam AI aan de molen draaien

De oude molen had nog menselijke molenaars nodig.
Die moesten schrijven, knippen, plakken, vertalen en publiceren.
Vermoeiend werk.

Toen kwam kunstmatige intelligentie.
Plotseling kon één verhaal in seconden honderd verschillende versies krijgen.
Een ernstige versie.
Een emotionele versie.
Een politieke versie.
Een wetenschappelijke versie.
Een versie voor kattenliefhebbers.
En eentje waarin een pratende avocado de geopolitieke situatie uitlegt.
Allemaal uit dezelfde oorspronkelijke tekst.

AI kan bovendien overtuigende beelden, stemmen en filmpjes maken. Daardoor kan een verzonnen scène eruitzien als een ooggetuigenverslag.

Maar er is een interessante keerzijde. Dezelfde AI kan ook helpen om documenten te vergelijken, oorspronkelijke bronnen terug te vinden en tegenstrijdigheden zichtbaar te maken.

Het gereedschap is niet de molenaar. De vraag is wie het gebruikt, waarvoor en met welke controles.
Want ook een automatische feitencontrole kan zich vergissen.

En een computer die zichzelf controleert met zijn eigen verzonnen bronnen?
Dat is geen onderzoek.
Dat is een molen die zijn eigen meel keurt.

De correctie op pagina zeven

Op een dag ontdekt iemand dat een spectaculair verhaal niet klopt.
Er volgt een correctie.
Keurig geschreven.
Met bronnen.
Met uitleg.
Misschien zelfs met excuses.

Maar hier ontstaat een klein probleem.
Het oorspronkelijke verhaal werd drie miljoen keer bekeken.
De correctie haalt er drieduizend.
De molen heeft zijn werk al gedaan.

De eerste indruk blijft hangen, ook nadat de feiten zijn rechtgezet. En sommige mensen hebben inmiddels zoveel van hun overtuiging in het verhaal geïnvesteerd dat terugkrabbelen bijna voelt als gezichtsverlies.

Dan verschijnt de volgende verklaring:
Zie je wel? Ze proberen het nu te verbergen!

De correctie wordt plotseling het bewijs van de samenzwering.
Een prachtige truc.
Een verhaal dat niet meer kan worden weerlegd, omdat iedere weerlegging als bevestiging geldt.

De waarheid staat erbij en vraagt zich af waar ze haar fiets heeft gelaten.

De stille molenaar

Misschien draait de belangrijkste molen helemaal niet op het internet.
Misschien staat hij tussen onze oren.

Want mensen vertellen elkaar al verhalen sinds ze rond het eerste kampvuur zaten.
We zoeken oorzaken.
We herkennen patronen.
We vullen ontbrekende stukken aan.
We willen begrijpen waarom dingen gebeuren.
En wanneer een verklaring ontbreekt, ontstaat er ruimte voor verbeelding.

Dat is niet noodzakelijk slecht. Zonder verbeelding hadden we geen wetenschap, geen kunst, geen sprookjes en waarschijnlijk ook geen ingewikkelde vragen.

Maar verbeelding is geen bewijs.
En een mogelijk verband is nog geen bewezen oorzaak.

De verhalenmolen wordt pas gevaarlijk wanneer we vergeten waar het feit ophoudt en ons eigen verhaal begint.

De oude molenaar en zijn zak graan

Ergens buiten het dorp woonde een oude molenaar.
Hij had geen miljoenen volgers.
Geen podcast.
Geen geheime contacten.
En al helemaal geen abonnement op een exclusieve waarheid.

Op een dag bracht iemand hem een zak graan.
“Er wordt verteld dat dit het beste graan ter wereld is“, zei de bezoeker.

De molenaar opende de zak.
Hij nam een handvol korrels.
Hij bekeek ze.
Hij rook eraan.
En hij zei:
“Misschien. Maar laat ons eerst eens kijken wat erin zit.”

De bezoeker was teleurgesteld.
“Gelooft u mij dan niet?“

“Ik heb niets tegen uw verhaal“, antwoordde de molenaar.
“Ik wil alleen weten of het graan goed is.”

En daarmee draaide hij zijn molen verder.
Rustig.
Zonder haast.
Zonder spectaculaire aankondigingen.

Want goed meel ontstaat niet door harder te roepen.
Het ontstaat door zorgvuldig te malen.

En de waarheid?

Die kwam uiteindelijk het dorp binnen.
Een beetje buiten adem.
Haar schoenen versleten.
Haar fiets gestolen.

Ze keek naar de honderden verhalenmolens die nog altijd op volle snelheid draaiden.
Overal flitsten berichten.
Overal klonken verklaringen.
Overal wist iemand precies hoe de wereld in elkaar zat.

“Ben ik te laat?” vroeg ze.

De oude molenaar schudde zijn hoofd.
“Nee“, zei hij.
“Er zijn nog mensen die op je wachten.”

Hij zette een stoel klaar.
En vroeg haar rustig te vertellen wat ze werkelijk wist.

Buiten draaiden de molens verder.
Maar binnen werd eindelijk geluisterd.

---

Een oud spreekwoord voor nieuwe tijden

Al is de leugen nog zo snel, de waarheid achterhaalt haar wel.

Misschien.
Maar laten we haar onderweg een handje helpen.
Door vragen te stellen.
Door bronnen te controleren.
Door ruimte te laten voor twijfel.
En vooral door niet iedere korrel die de molen binnenkomt meteen als vers brood te verkopen.

Want verhalen zijn overal. Maar waarheid moet je blijven zoeken.
En soms is het verstandig om eerst het graan te bekijken voordat je het brood koopt … of verkoopt.

Bron OpenAI’s chatGPT Language Models & Picsart

Bedankt voor je bezoek! Tot gauw!